SERAT WEDHATAMA PUPUH SINOM
Tujuan agar siswa dapat :
1.
Mengemukakan
sejarah singkat Serat Wedhatama
3.
Mengemukakan
pengertian tembang Sinom
4.
Mengemukakan
pathokan tembang Sinom
1.
Serat
Wedhatama
Serat Wedhatama minangka salah setunggiling
sastra tembang utawi kidung Jawa. Wedhatama saking tembung Jawa “Wredhatama” ingkang
artosipun “seratan/karya”, Wedhatama mawi pun wudal, yaiku wedha artosipun ajaran lan tama artosipun
kautamaan/utama. Serta Wedhatama diripta
sejatine kagem pitutur luhur lan mangun budi pekerti, uga gladhi spiritual
raja-raja Mataram. Ananging
wektu iki Wedhatama saged pun sinau dening sinten kemawon. Purnaning laku
spiritual nyinau Wedhatama, yaiku: nemokake urip kang sejati, mangerti awake
dewe, lan manunggaling kawula lan Gusti.
Serat Wedhatama karipta dening Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya (KGPAA) Sri Mangkunegara IV minangka Raja ing Kraton Mangkunegaran Solo. KGPAA Mangkungara IV wis misuwur bagagan kapinteran, kawicaksanan, lan kasekten. Mangkuenara IV menika pujangga/seniman agung ingkang sampun ngasilaken maneka warna karya seni, yaiku seni tari (beksa), tembang macapat, wayang wong, busana Langendriyan (Pakaian pengantin Jawa/Solo). Ing bidang ekonomi, Mangkunegara IV saged mangun pabrik gula ing Tasikmadu lan Colomadu taun 1861-1863, sara miwiti mangun stasiun Balapan ing kuta Solo. Minangka ngusir walandi/Belanda, Mangkunegara IV cukup nganggo “tulisan”, saengga rakyat saged urip tentrem (nglurug tanpa bala, menang tanpa ngasorake).
Serat Wedhatama karipta dening Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya (KGPAA) Sri Mangkunegara IV minangka Raja ing Kraton Mangkunegaran Solo. KGPAA Mangkungara IV wis misuwur bagagan kapinteran, kawicaksanan, lan kasekten. Mangkuenara IV menika pujangga/seniman agung ingkang sampun ngasilaken maneka warna karya seni, yaiku seni tari (beksa), tembang macapat, wayang wong, busana Langendriyan (Pakaian pengantin Jawa/Solo). Ing bidang ekonomi, Mangkunegara IV saged mangun pabrik gula ing Tasikmadu lan Colomadu taun 1861-1863, sara miwiti mangun stasiun Balapan ing kuta Solo. Minangka ngusir walandi/Belanda, Mangkunegara IV cukup nganggo “tulisan”, saengga rakyat saged urip tentrem (nglurug tanpa bala, menang tanpa ngasorake).
2.
Serat
Wedhatama Pupuh Sinom
Wos kang kamot ing tembang Sinom (Wedhatama):
a.
Aweh pangalembana marang pawongan kang seneng ing sikep
luruh, sabar, lan tresna asih.
b.
Nengenake kadewasaning akal, pikiran, rasionalitas, lan
intelektual.
c.
Nuladhani temen-temen anggone meper hawa nepsu lan tansah
gawe seneng atining liyan.
d.
Ngajarake telung nilai kang bisa ngangkat drajate manungsa,
yaiku pangkat, bandha, lan
kapinteran.
kapinteran.
e.
Ngajarake telung prakara kang dadi cagaking panguripan,
yaiku lila yen kelangan, sabar nalika
entuk pacoban, lan nrima ing pandum pasarah sumarah marang Gusti.
entuk pacoban, lan nrima ing pandum pasarah sumarah marang Gusti.
f.
Ngadohi sipat angkara murka (nesu kang tanpa alesan, nutupi
kaluputane dewe, milara marang
liyan, pengin dianggep pinter sanajan bodho, lan tansah duwe pamrih).
liyan, pengin dianggep pinter sanajan bodho, lan tansah duwe pamrih).
g.
Ngajarake kaluhuran budi kanthi cara seneng mapan ing papas
sepi, reresik jiwa, ananging
tansah nglakoni kewajibane, lan gawe seneng atine liyan.
tansah nglakoni kewajibane, lan gawe seneng atine liyan.
3.
Tembang
Sinom
a. Pangertene tembang Sinom
Sinom ateges anom, taruna, srinata, roning kamal,
pangrawit, weni, logondhang, lan sapiturute. Sinom duwe karep pucuke godhong
kang isih kecut. Sinom cocok kanggo pambuka crita.
b. Pathokan tembang Sinom
Guru gatra: 9
Guru wilangan lan guru lagu: 8a, 8i, 8a, 8i, 7i, 8u,
7a, 8i, 12a
c. Watak tembang Sinom
Watak tembang sinom iku tresna asih, canthas,
trengginas,
d. Makna Tembang Sinom
Sinom iku maksude enom. Tembang iki nggambarake wayah
enom, watake golek
pangalembana/grapyak, luwes, gampang srawung. Nglambangake wayah isih
jejaka/prawan.
pangalembana/grapyak, luwes, gampang srawung. Nglambangake wayah isih
jejaka/prawan.
e. Tuladha Tembang Sinom
Sinom
5 6
6 6
6 6 6
6
nu
– la –
da la- ku
u – ta - ma,
(8a)
5
6 6
4 5 6
6 5
5
tu
– mrap – e wong
ta- nah Ja–
wi (8i)
5
6 6 6
5 3 3
2 1
wong A- gung
ing Ngek – si- gan-
da (8a)
1
2 3 2
1 6 5
6
. .
Pa- nem-
bah- an Se–
na- pa- ti (8i)
1 2
2 2 2
1 2 3
Ka- pa-
ti a- mar –
su- di (7i)
1 1 1
2 1 6
1 2
.
su- da-
ning ha- wa
lan nep- su (8u)
6
1 1 1
1 1 1
.
pi- ne-
su ta- pa
bra- ta (7a)
1 2 3 2 1
6 5 6
. .
ta- na-
pi- ing Si–
yang ra- tri (8i)
6 1
2 3, 2
2 2 2
3 2 1 6
1 2
.
.
a
– me-
ma – ngun kar– ye–
nak tyas - ing
sa– sa– ma
(12a)
A.
Menelaah
Serat wedhatama
Tujuan agar siswa
dapat :
1.
Menerangkan makna kata sulit pada tembang Sinom Wedhtama
2.
Menerangkan makna setiap gatra pada
tembang Sinom
Wedhtama
3.
Menggali isi yang terkandung dalam Sinom
wedhatama
4.
Menggali nilai-nilai yang
terkandung dalam Sinom wedhatama
5.
Mensimulasikan nilai-nilai yang
terkandung dalam Sinom wedhatama
1. Tulisna werdine tembang ing ngisor iki!
Sakdurunge nulis werdine saben gatra, wacanen
kanthi premati bausastra ing sakngisore tembang kang isine maknane
tembung-tembung saka tembang Sinom sing dirasa angel dimangerteni maknane!
Tembang
|
Pratelan
|
Werdine
|
Sepisan
|
Nulada laku
utama
|
Nuladhani
tumindak ingkang uama/sae
|
tumrape
wong tanah Jawi
|
Kados
piyayi ing tlatah Jawa
|
|
wong agung
ing Ngeksigonda
|
Raja saking
Mataram
|
|
Panembahan Senopati
|
Panembahan
Senopati
|
|
kapati
amarsudi
|
Temenan
anggenipun nggladhi/taberi
|
|
sudaning
hawa lan nepsu
|
Ngirangi
hawa nepsu/angkara murka
|
|
pinesu tapa
brata
|
Kanthi cara
prihatin, tapa
|
|
tanapi ing
siyang ratri
|
Tansah makarya dedonga siyang dalu
|
|
Amemangun
karyenak tyasing sasama
|
Mangun
katentreman ati tumrap sapada
|
|
Kapindho
|
Bonggan
kang tan merlokena
|
Luputipun
piyambak ingkang boten mangertosi
|
mungguh
ugering ngaurip
|
Ingkang
dados aturan/tatanan ing panggesangan
|
|
uripe lan
tri prakara
|
Gesang
menika kanthi tigang prekawis
|
|
wirya arta
tri winasis
|
kaluhuran,
bandha, lan kapinteran
|
|
kalamun
kongsi sepi
|
Ananging
menawi boten saged kalaksanan
|
|
saka
wilangan tetelu
|
Saking
tigang prekawis kala wau
|
|
telas tililasing
janma
|
Telas
tilasipun manungsa/manungsa sampun boten gadhah kaurmatan
|
|
aji godhong
jati aking
|
Langkung
aji ron jati garing
|
|
temah papa
papariman ngulandara
|
Wusana
sengsara, gelandangan, sia-sia
|
|
Katelu
|
Kang wus
waspada ing patrap
|
Ingkang
sampun mengertosi aturan/tata carane
|
mangayut
ayat winasis
|
Hangresepi
mangertosi ajaran kapinteran/utama
|
|
wusana
wosing jiwangga
|
Wusanane
mlebet wonten jiwa ragane
|
|
melok tanpa
aling-aling
|
Saged
mirsani tanpa aling-aling/kanthi cetha
|
|
kang
ngalingi kalingling
|
Ingkang
ngalingi sumingkir
|
|
wenganing
rasa tumlawung
|
Tinarbuka
rasa sepi/suwung/mamring
|
|
keksi
saliring jaman
|
Katon
sakabehing donya
|
|
anglangut
tanpa tepi
|
“Sepi”
(ketidaktahuan) tanpa wates
|
|
yeku
aran tapa tapaking Hyang Suksma
|
Menika
dipunwastani “tapa tapaking Hyang Suksma” (Jalan menuju Tuhan)
|
1. Bausastra saka tembang Sinom Wedhatama
aking : garing
amarsudi : nggladi
anglangut : sepi
arta :
banda
ayat :
ajaran
bonggan : salahe dewe
janma : manungsa
jiwangga : jiwa raga
kalamun : ewadene
kalingking : sumingkir
kapati : tenanan/temenan
karyenak : katentreman
keksi : katon/ketok
kongsi : ora bisa
mangayut : hangresepi
melok : ketok
merlokena : mangerti
mungguh : prayogane
Ngeksigonda : Mataram
ngulandara :kluyuran/ora
duwe papan dumunung
nulada : Nyonto
ratri : wengi/bengi
papa :
sengsara/mlarat
papariman : glandangan/ngemis
patrap : aturan
pinesu : dilatih
saliring : sakabehe
tan :
ora
tanapi : makarya
temah : tundhone/wusanane
tepi :
wates
tumlawung : sepi/nglangut
tyas :
ati/nala
ugering : aturan
waspada : mangerti/paham
wenganing : pepadhang, menga
winasis : kapinteran/pinter
wirya : pangkat/drajat
wosing : ngisi
wusana : pungkasan
yeku :
yaiku
B. Membuat tembang Sinom
Tujuan agar siswa
dapat :
1. Membuat Tembang Sinom
2. Menyunting tembang Sinom
3.
Menyajikan tembang Sinom
1. Nganggit lan nyunting tembang Sinom
Panulisane tembang macapat iku
sejatine ora angel, amarga pathokan lan tata carane nulis wis cetha lan
gumathok. Iku isa kaudi lumantar gladhen kaprigelan kang rutin. Tembang macapat
iku minangka salah sijining karya sastra. Mula surasane lan basa kang
digunakake milih tembung-tembung kang duwe wangun lan teges endah. Dene
trap-trapan panulisane tembang macapat iku:
a. Nemtokake watake tembang
Ing babagan iki minangka trap-trapan sepisan nulis
tembang macapat. Awit kanthi
nemtokake watak uga nemtokake pamilihane tembung
kan gegayutan karo jinise tembang
macapat.
b. Nemtokake pamilihe tembung
Kaya dene nulis karya sastra liyane, panulisane
tembang macapat uga milih tembung kang duwe nilai kaendahan supaya karya kang
tinulis duwe nilai becik.
c. Nemtoake jinise tembang macapat
Nemtokake jinise tembang macapat kudu wis dijumbuhake
karo tema. Jinise tambang,
macapat wis ana pathokan kang baku, yaiku guru
wilangan, guru lagu, lan guru gatra.
Mula ing trap-trapan iki wis wiwit cetha
anggone bakal nulis tembang macapat. Nyunting tembang sinom iku ateges mbenerake
kesalahan-kesalahan ing tembang.
REFERENSI :
Materi Bahasa Jawa XI RPL SMKN 2 Karanganyar

0 Response to "SERAT WEDHATAMA PUPUH SINOM"
Post a Comment